Przejdź do treści

Tarczyca

Ocena funkcji tarczycy ma szczególne znaczenie u chorych na cukrzycę – zarówno typu 1, jak i typu 2 – ze względu na częste współwystępowanie autoimmunologicznych chorób tarczycy oraz wpływ zaburzeń hormonalnych na gospodarkę węglowodanową. Poniższe informacje uwzględniają zarówno zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD 2025), jak i aktualne wytyczne europejskie i amerykańskie.

O ocenie funkcji tarczycy

TSH (tyreotropina)

Hormon wydzielany przez przysadkę mózgową, podstawowe badanie w ocenie funkcji tarczycy. Jest najczulszym wskaźnikiem zaburzeń osi przysadka–tarczyca. Górna granica zakresu referencyjnego TSH może zależeć od wieku pacjenta.

Grupa wiekowa TSH (mIU/L), orientacyjnie
18–50 lat 0,4–4,0
51–65 lat 0,4–4,5
> 65 lat 0,5–5,0

Uwaga: Zakresy TSH zależne od wieku podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Granice grup: 65 lat to jeszcze grupa 51–65 lat, zakres dla grupy > 65 lat obowiązuje od ukończenia 66 lat. Zakres zależy od laboratorium; rozstrzyga zakres referencyjny podany na wyniku.

fT4 i fT3 (wolne hormony tarczycy)

Wolne frakcje tyroksyny (fT4) i trójjodotyroniny (fT3) stanowią biologicznie aktywną pulę hormonów. fT4 jest głównym produktem tarczycy, a fT3 – aktywną formą działającą na tkanki docelowe.

fT4: 12–22 pmol/L (0,9–1,7 ng/dL)

fT3: 3,5–6,5 pmol/L (2,3–4,2 pg/mL)

Zakresy fT4 i fT3 podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium i metody oznaczenia.

Klasyfikacja stanów tarczycy

Stan TSH fT4/fT3
Eutyreoza Norma Norma
Subkliniczna niedoczynność ↑ Podwyższone Norma
Jawna niedoczynność ↑↑ Podwyższone ↓ Obniżone
Subkliniczna nadczynność ↓ Obniżone Norma
Jawna nadczynność ↓↓ Supresja ↑ Podwyższone

NTIS – zespół eutyreozy chorobowej, zespół niskiej T3 (non-thyroidal illness syndrome)

Zespół eutyreozy chorobowej (zespół niskiej T3) występuje u pacjentów z chorobami ogólnoustrojowymi. Charakteryzuje się niskim stężeniem fT3 przy prawidłowym lub obniżonym stężeniu TSH.

Uwaga: Wzorzec NTIS wynika z choroby ogólnoustrojowej, a nie z pierwotnej choroby tarczycy, dlatego wyniki oznaczone w trakcie tej choroby mogą nie odzwierciedlać funkcji tarczycy po jej ustąpieniu.

Dodatkowe uwagi praktyczne

  • Interferencje w oznaczeniach laboratoryjnych – na wyniki TSH, fT4 i fT3 mogą wpływać biotyna (suplementy > 5 mg/dobę), heparyna, leki (amiodaron, lit, interferony) oraz ostre choroby.
  • Ultrasonografia tarczycy – badanie USG jest uzupełnieniem oceny funkcji hormonalnej, szczególnie w przypadku wyczuwalnego wola, guzków lub podejrzenia autoimmunologicznego zapalenia tarczycy.
  • Kontekst cukrzycy – u chorych na cukrzycę typu 1 oraz wybranych pacjentów z cukrzycą typu 2 (zwłaszcza z dodatkowymi czynnikami ryzyka) częstość zaburzeń funkcji tarczycy jest istotnie wyższa.

Przeciwciała tarczycowe

Przeciwciało Punkt odcięcia (orientacyjnie) Znaczenie kliniczne
Anty-TPO > 35 IU/mL Choroba Hashimoto, autoimmunologiczne zapalenie tarczycy
Anty-TG > 115 IU/mL Choroba Hashimoto, monitorowanie po leczeniu raka tarczycy
TRAb > 1,8 IU/L Choroba Gravesa-Basedowa, ocena aktywności choroby

Punkty odcięcia dla przeciwciał podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium i zestawu odczynników – decyduje norma podana na wyniku. Próg NLR > 3,0 w kalkulatorze ma ten sam status: orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle).

Ciąża – zakresy referencyjne

Trymestr TSH (mIU/L) fT4 (pmol/L), orientacyjnie
I trymestr 0,1–2,5 12–20
II trymestr 0,2–3,0 11–18
III trymestr 0,3–3,0 10–16

W ciąży obniżenie TSH jest fizjologiczne ze względu na działanie hCG. Zakresy referencyjne są inne niż u osób nieciężarnych.

Górne granice TSH (2,5 mIU/L w I trymestrze, 3,0 mIU/L w II i III trymestrze) podano wg Zaleceń PTD 2025 (rozdz. 24 „Cukrzyca a ciąża”): „za górne zakresy norm dla TSH należy uznać wartości: 2,5 µIU/ml w I trymestrze ciąży i 3 µIU/ml w II i III trymestrze ciąży”. Dolne granice TSH (0,1 / 0,2 / 0,3 mIU/L) pochodzą z wytycznych ATA 2011 (zalecenie 2), stosowanych, gdy laboratorium nie podaje zakresów dla trymestrów. Zakresy fT4 w ciąży podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium i metody.

Uwaga: Wytyczne ATA 2017 zalecały u ciężarnych z prawidłową funkcją tarczycy i dodatnimi przeciwciałami anty-TPO oznaczanie TSH przy potwierdzeniu ciąży i co 4 tygodnie do połowy ciąży (cyt. za: Kyrilli A i wsp. Endocr Connect. 2024;13(9):e240151). W 2026 r. ATA opublikowało zaktualizowane wytyczne dotyczące ciąży (Korevaar TIM i wsp., Thyroid. 2026;36(5):481–544).

Ograniczenia

  • Narzędzie przeznaczone dla personelu medycznego – nie do samodiagnozy
  • Zakresy referencyjne mogą się różnić między laboratoriami
  • Kalkulator nie uwzględnia obrazu klinicznego pacjenta
  • Wyniki nie stanowią diagnozy ani zalecenia terapeutycznego
  • W ciąży kalkulator stosuje zakresy TSH właściwe dla trymestru (PTD 2025)
  • Kalkulator nie uwzględnia przyjmowania lewotyroksyny
  • Źródła zakresów i opisów wymieniono w sekcji „Źródła”

Często zadawane pytania

Jakie zakresy TSH stosuje kalkulator w ciąży?
Górne granice TSH pochodzą z zaleceń PTD 2025: 2,5 mIU/L w I trymestrze i 3,0 mIU/L w II i III trymestrze. Dolne granice (0,1, 0,2 i 0,3 mIU/L) pochodzą z wytycznych ATA 2011, stosowanych, gdy laboratorium nie podaje zakresów dla trymestrów. Zakresy fT4 w ciąży podano orientacyjnie.
Czy zakresy TSH, fT4 i fT3 w kalkulatorze są uniwersalne?
Nie. Zakresy TSH zależne od wieku oraz zakresy fT4 i fT3 podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Zakres zależy od laboratorium i metody oznaczenia; rozstrzyga zakres referencyjny podany na wyniku.
Co oznacza wzorzec NTIS (zespół eutyreozy chorobowej)?
To niskie stężenie fT3 przy prawidłowym lub obniżonym TSH u osób z chorobą ogólnoustrojową. Wzorzec wynika z tej choroby, a nie z pierwotnej choroby tarczycy, dlatego wyniki oznaczone w jej trakcie mogą nie odzwierciedlać funkcji tarczycy po jej ustąpieniu.
Co może zakłócić oznaczenia hormonów tarczycy?
Na wyniki TSH, fT4 i fT3 mogą wpływać biotyna (suplementy powyżej 5 mg na dobę), heparyna, leki (amiodaron, lit, interferony) oraz ostre choroby.

Źródła

Krajowym punktem odniesienia są aktualne zalecenia PTD (Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego); poniższe publikacje międzynarodowe pełnią rolę uzupełniającą.